New York Public Library

Jullie hadden nog één blog van mij te goed over de studiereis naar New York en de opgedane ervaringen. De grootste bibliotheek (en meest prestigieuze) voor het laatst bewaard. De New York Public Library is met een jaarlijks budget van 245 miljoen dollar en een collectie van meer dan 53 miljoen boeken na de Library of Congres de grootse openbare bibliotheek van de USA. Een bibliotheek met een netwerk van meer dan 80 filialen, met als hoofdbibliotheek de iconische vestiging aan Fifth Avenue. Maar de New York Public Library is méér dan een bibliotheek: het is een instituut met een rijke geschiedenis, diep geworteld in de samenleving en in vele opzichten een inspirerend voorbeeld. Want zowel de wijze van (publiek én privaat) financieren, de samenwerking met andere partners, de innovatieve digitale dienstverlening (zoals de Boundless Library) en hun manier van programmeren doen recht aan het motto: discover, connect, get inspired. Het leidt ook tot ambitieuze nieuwbouwprojecten zoals het New York Public Library’s Central Library Plan een grootschalige en controversiële uitbreiding (300 miljoen dollar) van de centrale bibliotheek aan Fifth Avenue. 

We hebben met een gedeelte van de medewerkers van gedachten gewisseld over e-books en de (on)mogelijkheden om die via de bibliotheek uit te lenen. De bibliotheken van Queens, Brooklyn en New York (Manhattan) hebben hun krachten gebundeld en hebben inmiddels ook de 6 grootste uitgevers van de V.S. bereid gevonden om op proef ook e-books via de bibliotheek uit te lenen. Stap voor stap voorwaarts om uitleen van e-books goed geregeld te krijgen. Ook zij lopen aan tegen de terughoudendheid van uitgevers om e-books beschikbaar te stellen voor uitlenen. Ook zij hebben te maken met soms een 3 tot 6 voudige prijs voor een e-book om het voor de bibliotheek aan te kunnen schaffen. Zij maken dan soms ook de afweging het maar niet in e-book aan te schaffen, want ook daar staat het budget onder druk. De reden waarom nu grote uitgevers wel met de 3 New Yorkse bibliotheken in zee willen gaan is dat de bibliotheek ze helpt om een goed databestand aan te leggen van de gegevens die de uitgevers graag willen hebben van hun lezers.

Verder hebben we gesproken over dienstverlening aan scholen. Daar zijn wij in Nederland over het algemeen verder mee. Zij hebben te maken met een Department of Education dat voor stroperige bureaucratische regels zorgt. Ze gaven als voorbeeld het idee dat ze hadden om hun informatieve collectie voor de jeugd beter te laten renderen. In plaats van de kinderen te verlokken naar de bibliotheek te komen en de informatieve boeken te lenen, wilden ze de boeken naar de school brengen. Dit stuitte op behoorlijk wat hobbels. Scholen zagen er in veel gevallen het nut niet van in, vonden het te veel werk. En bij die scholen die enthousiast waren liepen ze ineens tegen een maatregel van het DoE op, dat iedereen die bij de school naar binnen wilden zijn/haar vingerafdrukken moest afgeven. De bibliotheek vond dit van de gekke en wilde dit absoluut niet aan haar medewerkers vragen. De medewerkers zelf zeiden dat ze het ok vonden, mits ze de school dan maar in konden. Dus zijn de vingerafdrukken gemaakt, maar het kostte vervolgens het DoE meer dan een half jaar om dit administratief af te handelen zodat de bibliothecarissen al die tijd niet bij de school naar binnen mochten. Dat mag nog eens barricaden opwerpen heten!

Wij hebben hen het advies gegeven eerst met de scholen te gaan praten over waar hun problemen liggen. Wat hun visie op onderwijs is, welke uitdagingen er liggen, met welke bagage ze hun leerlingen van school willen laten gaan en hoe ze dat denken te bereiken. En pas op basis daarvan een aanbod te formuleren, zodat het ook echt aansluit bij de wensen van de school. Dan zal het ook wat waard zijn (al hoeven scholen daar in de USA niets voor te betalen) en zullen ze het gaan gebruiken.

Ik vond het opvallend om te merken dat met name in de contacten naar het onderwijs er in Nederland inmiddels al veel betere resultaten zijn bereikt. Wij zijn inmiddels door de Bibliotheek op School en Biebsearch al heel erg gewend niet in aanbod te denken, maar in vraag. 

Wat is nu mijn “totaal “ beeld van bibliotheekwerk in New York. Het is een breed verspreid netwerk. De waarden en normen van bibliotheek (vrije toegang tot informatie, cultuur en educatie) wordt veel sterker gevoeld en uitgedragen.De New Yorkse bibliotheken hebben een enorm brede programmering. Er wordt veel ingezet op helpen van de onderkant van de maatschappij. Ze doen heel veel leesprogramma’s, ook tijdens zomermaanden, gericht op degene die geen geld hebben om op vakantie te gaan. Men zet in op het vervullen van de behoeften van hun burgers, soms dus tot in het extreme door ouders van kinderen een gratis lunch te bieden om te zorgen dat ze met hun kinderen naar de bibliotheek komen om mee te kunnen doen aan een zomerleesprogramma. 

Het is ondenkbaar in hun beleefwereld dat je abonnementsgeld vraagt, en ook cursussen zijn vaak gratis. De mythe van hoge inkomsten uit fondsen en sponsoren is doorgeprikt. In New York wordt er best wel geld vanuit sponsoren en grote private fondsen gedoneerd, maar het is niet bedoeld voor de exploitatie, het is voor projecten, het is ongeveer 10% van het totale budget en het is niet structureel. Ter vergelijking: De gemiddelde Nederlandse bibliotheek haalt ongeveer 20% van zijn inkomsten bij gebruikers en 'uit de markt' en 80 % komt van overheidssubsidie. In New York ligt dat dus op 90-10.

Superhero supply store

Deze 'winkel' is een initiatief van schrijver Dave Eggers. Opgezet om het creatieve (schrijf)talent in kinderen te ontdekken en te stimuleren. In Brooklyn, een stadsdeel waarin sommige wijken erg hip en in opkomst zijn, andere wijken kansarme inwoners heeft bijbehorende bebouwing. Eén van de bewoners van de rijke wijken is Dave Eggers, en hij heeft dit opgezet voor kinderen uit de kansarme wijken. Hij heeft een idee ontwikkeld waarmee hij de fantasie van kinderen gewoon al door de inrichting prikkelt.

Als je in de winkel komt wordt je overweldigd door de rekken waarin ze allerlei dingen tentoonstellen waarvan je gelijk moet glimlachen, grinniken en waarvan je fantasie op hol slaat. Zaken als: zwaartekracht, een tweede identiteit, een megaknal, superman capes etc etc. Allemaal zaken waarmee je een superheld kunt worden, die eigenlijk onontbeerlijk zijn als je superheld wilt worden ;-) In de ruimte achter de winkel een bibliotheek annex klaslokaal. Hier worden voor kinderen uit kansarme gezinnen schrijflessen gegeven, script schrijven, etc. De beste verhalen worden gebonden en staan tussen de ‘gewone’ boeken. Prachtig natuurlijk als je dat als kind weet te bereiken, je eigen boek rug aan rug met J.K. Rowling, John Green of een andere schrijversheld.

Het initiatief achter de winkel (door een dikke geheime deur te bereiken) wordt ondersteund door grote namen.

Gastlessen worden o.a. verzorgd door mensen uit media (Jon Stewart) en schrijverswereld (Eggers, Michael Chabon) op vrijwillige basis. Het is misschien een klein beetje vergelijkbaar met de 'schoolschrijver' al is dat betaald, op één specifieke school voor een bepaalde periode.

Ik vond het zeer inspirerend om te zien hoe de creativiteit van kinderen wordt geprikkeld. En hoe grote namen bereid zijn om zich hier aan te verbinden. En zich in willen zetten om kansarme kinderen te helpen hun taal en fantasie te verrijken. Ik kan me goed voorstellen dat het voor kinderen geweldig moet zijn om met bekende mensen van tv samen te werken, maar ook met schrijvers die hen qua naam misschien niks zeggen, die ze wel hun ervaring en creativiteit 'schenken'. Om samen met volwassenen iets moois te maken, co-creëeren. Zo wordt de wereld elke keer toch weer een stukje mooier ;-)

Battery Park, de groenste bibliotheek van New York?

Battery Park CityLibrary is een filiaal van de New York Public Library. Gelegen op de zuidpunt van Manhattan, met een nabij gelegen oudere vestiging op ca. 500 meter lopen. Dat mag spreiding heten ;-)

Deze bibliotheek is ingericht met alleen maar gerecycled materiaal. Waar ik bij gerecycled materiaal toch vaak het gevoel krijg van 'geitenwollensokken', is er hier sprake van hoogwaardig design. Het mocht ook wel wat kosten want de bibliotheek is mede mogelijk gemaakt door gift van $ 3,1 miljoen (!) door Lohman Bank.

In de wijk van het financiële district wordt deze bibliotheek voornamelijk bezocht door werknemers uit de financiële dienstverlening, de “well to do” en hun kinderen die met nanny’s komen. Ze hebben zelfs een parkeerservice voor de kinderwagens omdat er zoveel tegelijk komen dat er een ruimtegebrek ontstaat bij de ingang. Ze organiseren elke dag (lees)programma’s voor kinderen. En natuurlijk wordt het thema van duurzaamheid in deze wijk breed geprogrammeerd.

Wat ik bijzonder vond om te horen is dat de bewoners van deze wijk zelf enorm hebben gelobbyd bij de NYPL en de gemeente om een extra bibliotheekvestiging. De wijk was vroeger, voor 11 september, vooral een kantorenwijk. Nu zijn er meer en meer hoogwaardige, waarschijnlijk onbetaalbare ;-) appartementen gekomen voor de werknemers van het financiële district. En deze mensen hebben dus zelf die lobby opgezet ten behoeve van een extra, met name op jeugd gerichte wijkbibliotheek. Mooi om te zien dat het dan ook gebeurt. 

Het zou toch mooi zijn als zoiets hier in Nederland ook zou gebeuren. Het laatste voorbeeld dat ik ken is in ons eigen Alkmaar, waar niet zozeer de bewoners maar de gemeente ons ca. 6 jaar geleden vroeg een servicepunt voor kinderen in een Vogelaarwijk te openen. En dat wijkpunt in Overdie loopt nu inmiddels al een flink aantal jaren heel goed, en de gemeente heeft de projectsubsidie omgezet in structurele financiering. 

Een ander voorbeeld is IJburg, waar de bewoners zelf een ruilbibliotheek hebben opgezet. Maar daar ontbeert dus bibliotheek Amsterdam. Geen geld vanuit het stadsdeel voor de professionele ondersteuning. Jammer. Want een bibliotheek is zoveel meer dan de collectie. Dat hebben ze in New York beter begrepen ;-)

Urban Impact: “REACHING UNREACHED PEOPLE GROUPS IN NEW YORK CITY”

Tussen de bedrijven door, over beter gezegd tussen de bibliotheken door, werden we tijdens ons werkbezoek ook meegenomen naar andere projecten in de stad. Deze waren in de meeste gevallen uitgezocht door Mars van Grunsven, freelance journalist in New York. Hij had een tijdje geleden in NRC next een artikel geschreven over een zeer gedreven jonge vrouw, Camille Samuel, die immigranten wil helpen.

Zij nam ons mee door de wijk Jackson Heights. Daar in een achteraf, twee hoog, klein kamertje en kantoortje verzorgt ze opvang en vooral scholing en hulp voor immigranten. Mensen die misschien nog maar net een paar dagen in de stad, in het land zijn, en die hulp nodig hebben om bepaalde zaken geregeld te krijgen. Mensen uit alle windhoeken van de wereld. Hoewel er vooral veel mensen uit Azië komen, omdat Jackson Heights nu door veel Indiërs en Benghali wordt bewoond.

Ze vertelde ons dat ze taallessen geven, hulp bij het invullen van formulieren, zoeken naar woonruimte etc. De basic needs. En ondertussen proberen ze mensen ook nog iets te vertellen over het geloof. Het christelijk geloof in dit geval. Want het is een soort zendelingswerk waarmee ze bezig zijn. Mensen helpen vanuit een diep geloof. Camille moet om dit werk te kunnen doen eerst haar eigen onderhoud geregeld hebben, dus ze heeft persoonlijk geldschieters en donateurs, giften van mensen die geloven in het goede werk dat ze doet.

Ik moet eerlijk zeggen dat ik altijd balanceer tussen ongeloof en bewondering bij dit soort mensen. Het intense vertrouwen dat het altijd goed gaat komen, ongeacht welke financiële zorgen je kunt hebben. Want 'de Heer' zorgt voor je. Ik zou het niet kunnen, en blind vertrouwen kan me soms ook irriteren.
Anderzijds kan ik diepe bewondering hebben voor mensen die zich zonder geldelijk belang inzetten voor mensen die het moeilijk hebben in deze maatschappij. Dat vind ik mooi.

De link naar het bibliotheekwerk was hier niet gelijk te vinden. Hoewel dat wat de groep evangelisten aanbiedt, ook in de meeste bibliotheken in New York wel te halen is. En dan zonder Bijbelse boodschap.
En daar ligt op een aantal vlakken ook het raakvlak met ons werk in Nederland, met name als het gaat om programma's voor laaggeletterden en immigranten/asielzoekers. Dat gebeurt bij kerken, en ook in bibliotheken. Waarbij denk ik dat het voor immigranten of asielzoekers best moeilijk zal zijn de gang naar de bibliotheek te maken.  Want de bibliotheek is soms imponerender dan ze zelf denkt ;-)

100 talenten bibliotheek in Queens Library, New York

Queens Library werd in 2009 uitgeroepen door Library Journal tot 'Library of the Year'. Ze wonnen de prestigieuze prijs omdat ze ook in tijden van bezuinigingen hun programma's blijven zien als basis service, en niet als toegevoegd aan de basis door middel van extra fondsen. Zo worden in de V.S. namelijk veel van de extra programma's van de bibliotheek gefinancierd. Door middel van externe fondsenwerving, niet uit de financiering door de overheid.

In 2011 opende Queens Library een 30 miljoen dollar kostende Children's Library Discovery Centerwww.queenslibrary.org/kids/discovery, een interactieve bibliotheek van meer dan 4000 vierkante meter. Daar kunnen kinderen spelenderwijs leren en actief betrokken worden bij de organisatie. De inzet van het programma is om kinderen in aanraking te brengen met diverse vormen van wetenschap. Naast heel veel proefopstellingen, voorbeeld van hoe dingen werken, worden er ook telkens kleine workshops gegeven. Die workshops laten ze verzorgen door studenten van hogescholen die studeren op het onderwerp dat aan de orde is. Toen wij er waren gaven twee studenten luchtvaarttechniek een zeer simpele doch doeltreffende uitleg over hoe een vliegtuig werkt. In ieder geval over hoe men in de luchtvaart gebruik maakt van bepaalde wetten in de natuur. Erg verhelderend ook voor ons ;-)

Wat me erg aansprak in deze aanpak, is het inzetten van studenten van vakopleidingen. Deze studenten krijgen een klein uren contract bij de bibliotheek, en moeten in die uren programma's opzetten, workshops verzorgen en kinderen geinteresseerd maken in wetenschap en techniek. Ik zie hier ook voor onze bibliotheken in Nederland, en Kennemerwaard in het bijzonder met zijn 100 talenten, mooie toepassingsmogelijkheden. Als we met vakopleidingen goede afspraken kunnen maken, en een aantal van hun leerlingen bij ons voor inhoudelijke programma's kunnen laten zorgen, kunnen we zo een paar vliegen in één klap slaan. De belangstelling voor wetenschap vergroten, meer jongeren in de bibliotheek krijgen, leerlingen van vakonderwijs de kans geven om voor een aantal uren in de bibliotheek te komen werken, informatiefunctie van de bibliotheek op een innovatieve manier opnieuw invullen.

Ik ga in de zomermaanden maar eens uitzoeken welke vakopleidingen hier in de buurt zijn, en kijken of daar kansen liggen. En eens even overleggen met de specialisten van de 100 talenten of zij hier ook dezelfde mooie kansen zien liggen ;-)

UNI, het project

Vorige week was ik in New York, om met een aantal collega's bibliotheken te bezoeken, en andere interessante projecten. Ik zal in een aantal blogs hier verslag van doen.

We begonnen onze bezoeken aan interessante projecten met een bezoek aan een leegstaand kantoorpand. Hier was de opslag van UNI  . UNI is een project gestart door een echtpaar dat na de bomaanslagen op 11 september iets anders met hun leven wilde gaan doen. Ze wilden iets gaan doen dat een verschil zou kunnen maken, en iets dat met leren en lezen te maken had. En ze bedachten het project UNI. Er is al door meer mensen over UNI geschreven, onder andere door mijn collega Ton de Kruyff.

Nog even in het kort dan waar UNI voor staat. Een soort pop-up bibliotheek, met snel in elkaar te zetten boekenkasten. Die worden ergens in de publieke ruimte neergezet.

De boeken die in de kast staan zijn om ter plekke te lezen, niet om te lenen. De initiatiefnemers willen dat lezen in het straatbeeld een normaal iets is. Ze vinden dat leren en lezen op straat te zien zou moeten zijn. Ze hechten aan het fysieke boek, er zijn dan ook geen tablets of iPads in het UNI project. Er gaat een ander soort gevoel uit van het lezen van een fysiek boek dan van een e-reader, een tablet of een pc. Los van het feit dat het project dan ook met electriciteit zou moeten worden uitgerust, wat het één en ander weer wat ingewikkelder zou maken.

Rond de boekenkast zetten ze een aantal bankjes neer. Zodat je je uitgenodigd voelt om te gaan zitten lezen. Er zijn vrijwilligers die voorleesactiviteiten of lesactiviteiten organiseren. Afhankelijk van wie zich voor die dag aanmeldt als vrijwilliger kan er voorgelezen worden, een natuurkunde les gegeven worden voor jonge kinderen, een tekenklas of iets anders. Het moet om de kwaliteit en de beleving gaan. Omdat het in de openlucht wordt neergezet is het natuurlijk weersafhankelijk. Met regen of brandende zon is het project (en de boeken) kwetsbaar. Daar hebben ze iets op gevonden. Voor regen hebben ze een soort grote capuchon om over de boekenkast te werpen. Bij zon hebben ze onder andere partytenten om de bezoekers onder te laten zitten, in de schaduw. Het gaat dan om het gemak van de lezers.

We werden allemaal zeer enthousiast van dit project. En wilden eigenlijk gelijk dat het geimporteerd zou worden. Of dat er zomaar van gaat komen, dat is nog de vraag. De boekenkasten zijn speciaal ontworpen en het is blijkbaar preciziewerk om de kasten te maken. Er zijn wel een aantal kasten naar buiten New York geëxporteerd, naar Seattle en naar Kazachstan. Maar dat vond de initiatiefnemer eigenlijk niet helemaal de bedoeling, om als een soort meubelleverancier te gaan fungeren. Hij denkt er over om van het ontwerp een soort open source project te maken.
Verder is het project is met vrijwilligers opgezet, en met alleen maar fondsen en particuliere schenkers. Zou dit dan toch kunnen onder de vleugels van een nederlandse bibliotheek? Of zijn wij te geinstitutionaliseerd? Daar hadden we toch zo nog even wat discussie in de groep.

Toch even wat gedachten hoe je dit in ons kikkerlandje kunt toepassen:
antikraak in leegstaande kantoorpanden in wijken waar de bibliotheek is verdwenen, of nooit is geweest;
op zomerse dagen op het strand, bij de recreatieplassen, op braderieen, jaarmarkten;

op (pop)festivals;
in wijken waar veel kinderen wonen die niet op vakantie kunnen;
in wijken waar veel ouderen wonen die te ver van een wijkbibliotheek af wonen.... en er is vast nog veel meer mogelijk.

En misschien moet je als bibliotheek tegen een klein groepje enthousiaste medewerkers zeggen: dit is de kast, dit is de vulling, je krijgt zoveel uur, je krijgt dit (minimale) budget. Go and have fun. Ga het regelen, ga jezelf verkopen, ga de boer op, het is een project dat je zo groot kunt maken als je zelf wilt, door vrijwilligers ze zoeken en te vinden, door extra fondsen te werven, door via crowdfunding geld op te halen.

Wat ik erg mooi vond om te horen van de initiatiefnemer is dat hij zo makkelijk weet te vertellen hoe belangrijk het is om te kunnen lezen, en hoe je dat moet laten zien in de openbare ruimte. Leren en lezen, en het plezier dat je daar aan kunt beleven.

New York, leestips

Het lijkt inmiddels al een half jaar geleden, al is het nog maar een maand geleden dat ik met mijn lief in New York was. Een verlaat verjaardagscadeau van mij aan hem.

Nu heb ik de gewoonte om iets te lezen, fictie en non-fictie over de bestemming waar ik naar toe ga. Over New York heb ik gelezen: "Nieuw-Amsterdam: de oorsprong van New York" van Russel Shorto; en "Stad van Dromen" van Beverly Swerling. Het eerste is een non-fictie boek, het tweede een roman. Beiden over de beginjaren van de stad die later het middelpunt van de wereldeconomie zou worden.

De beide boeken grijpen redelijk in elkaar. Shorto beschrijft vanuit het perspectief vanuit met name Adriaan van der Donck. Een jurist die ten tijde van Stuyvesant als eerste rechtsgeleerde in Manhattan probeerde voor de belangen van de bewoners op te komen. Hij wilde van Manhattan een kolonie wilde maken, en niet wilde blijven hangen in de handelspost die de WIC en Stuyvesant het wilden laten blijven. Shorto verteld hoe de Nederlandse handelsgeest, hoe de manier waarop van der Donck, leerling en volgeling van Hugo de Groot en Descartes, tegen grondrechten aankeek New York mee heeft helpen vormen. Hoe de zoveel geroemde tolerantie van de Hollanders daar binnen die kleine gemeenschap noodzakelijk was om te kunnen overleven. Dat Van der Donck een goed begrip had van hoe de indianenstammen leefden en dachten. Dat de indianen helemaal niet dachten dat ze Manhattan verkochten, maar dat zij het gebruik van het land ‘verkochten’ en dat in ruil daarvoor zij ook bescherming verwachten tegen hen vijandig gestemde stammen. Slimme lui die indianen, die deden ook aan handel.

Verder vertelt Shorto hoe New York gebaat is geweest met de eerste opzet van de stad door de Hollanders, hun handelsgeest en hun tolerantie, die plaats vond op het toppunt van de bloei van de Gouden Eeuw. En hoe goed het voor New York is geweest om door de Engelsen overgenomen te worden, dat toen aan de vooravond stond van het grote Engelse imperium. Dat bij de overname New York de enige haven ter wereld was waar Hollandse en Engelse schepen mochten binnenlopen. Omdat bij de overgave door Stuyvesant de raad van de stad had bedongen dat ze vrije handel wilden kunnen blijven voeren met beide (vechtende) partijen. Dat in de eerste wetten van de stad heel veel vrijheden en rechten werden opgenomen die uit de ideeënkoker van Van der Donck kwamen. Allemaal zaken die niet of nauwelijks bekend zijn, zeker niet in Amerika en Engeland. Winnaars herschrijven de wereldgeschiedenis, dus als je Engelstalige geschiedenisboeken over het ontstaan van New York leest staan de Hollanders er wel in, maar wordt hun rol gemarginaliseerd. Volgens Shorto is dat dus onterecht. Leuk en interessant om te lezen.

De roman van Beverly Swerling is een mix van geschiedenis van New York over de eerste honderd jaar sinds de aankomst van de Hollanders, in combinatie met de geschiedenis van de geneeskunde, chirurgie in de 16de en 17de eeuw. Het is een vlotlezend boek, waarbij ze de verhalen van twee families in elkaar vlecht. Met hoerenmadammen, geneesheren, joden, indianen, foute Hollanders, chirurgijnen, haat, liefde, versmade liefde, lynchpartijen, negeropstanden, dwergen. Een veelvoud aan ingrediënten die een lezenswaardig verhaal maken dat een beetje abrupt eindigt.

Het boek beschrijft wel mooi welke beproevingen in de tijden voordat er verdoving en narcose was mensen moesten doorstaan als ze geopereerd moesten worden. Dat mensen lam werden gemaakt met sterke drank en later met laudanum. Maar zodra het mes er in werd gezet werden mensen toch meestal ‘wakker’ van de pijn, waarna het risico groot was dat ze in shock raakten en alsnog kwamen te overlijden. Hoe lang de praktijk van aderlaten werd toegepast terwijl men in bepaalde delen van de westerse wereld men allang wist hoe weinig effectief dat was. In het boek beschrijft Swerling ook de eerste proeven met bloedtransfusies, hoe ontstellend mis dat kan gaan, maar ook hoe goed. Hoe degene die het toepasten verdacht werden van hekserij, van moord, van verdorven nieuwlichterij, uit hun ambt werden gezet. Vrijdenkers hebben het altijd moeilijk, maar in die tijd waarin men stommelend vooruit ploeterde zonder dat er wetenschappelijk onderzoek kon worden gedaan was men afhankelijk van enkele dappere idealisten die hun nek uitstaken voor hun briljante ingevingen. Om diepe bewondering voor te hebben. Als je daarover leest besef je van hoever we zijn gekomen op het gebied van geneeskunde.

Mocht je naar New York gaan, en dezelfde ‘afwijking’ hebben, dan zou ik je aanraden te beginnen met Shorto en daarna Swerling. Zoals gezegd, ze grijpen mooi in elkaar. Met de historische basis van Shorto in je achterhoofd lees het boek van Swerling met een bepaalde herkenning.