Marktfalen of Marktwerking

Ik wilde vandaag een volgend blog schrijven over de Masterclass van David Lankes. Maar toen viel mijn oog op dit bericht op Twitter van Edwin Mijnsbergen. En daar schrok ik van, al had iedereen in bibliotheekland wel het idee dat uitgevers zelf met een soort leenservice zouden gaan komen. Als er dan ineens in landelijke pers zo een bericht staat is dat confronterend.

Een paar jaar geleden hadden we met het Netwerk van Directeuren in de branche een studiedag onder leiding van Frank Kalshoven, van de Argumentenfabriek. Hij bevroeg ons scherp op nut en noodzaak van bibliotheken. We hadden naar zijn zin daar niet een goed antwoord op. Hij vond ons echt een achterhaald instituut (even kort door de bocht). Hij drukte ons met de neus op zijn feiten. Wat me altijd heeft gestoken in zijn opstelling is het gemak waarmee hij oordeelde over 'de onderkant' van de maatschappij.

www.Loesje.nl

Hij begon met een lesje economie, dat een overheid eigenlijk alleen maar ingrijpt in 'de markt' als er sprake is van marktfalen. Dus als bijvoorbeeld onderwijs, zorg, nutsvoorzieningen e.d. niet voor de gehele bevolking beschikbaar en bereikbaar is, en als je dat als overheid wel zou willen. Dan grijp je in door of het zelf te gaan doen als overheid, of door instituten in het leven te roepen of financieren die bepaalde voorzieningen bereikbaar maakt voor groepen (meestal kansarme) in de maatschappij. Frank Kalshoven vond dat met het economisch en maatschappelijk tijdsgewricht waarin we zitten de rol van de bibliotheek als volksverheffingsinstituut was uitgespeeld. Ik weet niet meer of wij toen ook al geroepen hebben dat er 15% laaggeletterden in Nederland zijn, dat er veel mensen zijn die hun weg niet weten te vinden op internet, dat bibliotheken een belangrijke rol spelen in mensen informatievaardig te maken door ze te leren gevonden informatie kritisch te beoordelen op betrouwbaarheid.

Het feit dat Kalshoven dit zo scherp bediscussieerde met ons, vond ik prikkelend en heeft mij vanaf dat moment meer en meer doen inzien dat het verhaal scherper moet. Ik merk in veel discussies met lokale politici, net als in die discussie met Kalshoven dat hoogopgeleide, vaak blanke, mannen en vrouwen geen idee hebben tegen welke barricaden mensen met een klein inkomen oplopen. Ik ben zelf hoogopgeleid en heb een goed salaris. Ik prijs me gelukkig dat ik heb kunnen studeren in de tijd dat dit nog kon op een studiebeurs zonder rente, als kind uit een arbeidersgezin met vier kinderen. Ik weet dat elke cent bij ons thuis werd omgekeerd. En ik weet dat het nu als kind uit een arbeidersgezin veel moeilijker is om een kans te krijgen op een goede loopbaan.

Het zal mijn opvoeding wel zijn ;-) Ik vind dat ieder kind en iedere burger de kans moet krijgen om zichzelf te ontwikkelen en te ontplooien. Dat iedereen ook de plicht heeft om een bijdrage te leveren aan de maatschappij. Dat laatste kan alleen als je daartoe ook bent uitgerust. Dus kun je lezen, informatie zoeken en vinden en beoordelen op betrouwbaarheid. Dan kun je aan vrije meningsvorming doen, die zo belangrijk is om ook je vrije mening te kunnen uiten. Onderzoek alles en behoudt het goede. En dan kan het niet zo zijn dat je als je geen ruime middelen hebt je verstoken bent van bepaalde informatie die weliswaar wel op internet te vinden zal zijn, maar achter een betaalhekje à €20,-- per maand.

Ik hoop maar dat de € 20 miljoen uitname uit het gemeentefonds voor de inkoop van e-content voor bibliotheken ingezet wordt om juist dit marktfalen te ondervangen.

De waarde van de bibliotheek

Vanmiddag zat ik in Utrecht, met het bestuur van het Netwerk van Directeuren, en special guest Frank Kalshoven, directeur van de Argumentenfabriek. Hij was te gast om de studiedag die wij vorig jaar november samen met de Argumentenfabriek hebben georganiseerd te evalueren. We hebben toen een argumentenkaart gemaakt voor de twee 'businessmodellen' waar nu in de bibliotheken veel mee wordt gewerkt: het verheffingsmodel en het retailmodel.

Met hem hebben we besproken hoe we hier verder mee kunnen. Voor een aantal directeuren toen aanwezig was dit discussiemodel niet uitdagend genoeg. Het retailmodel en het verheffingsmodel is een tussenstap in het denken. Hoe de bibliotheek van de toekomst er uit gaat zien is iets waar veel directeuren wel over denken maar wat nog achter onze horizon zit. We hebben er niet altijd voldoende beelden bij, wel dat we vinden dat de bibliotheek een rol in de maatschappij moet blijven spelen om te zorgen voor vrije toegang tot informatie, cultuur en educatie. Tot beter lezende mensen en tot beter geinformeerde mensen. Waar het om gaat is om met elkaar veel beter voor het voetlicht te krijgen wat de maatschappelijke waarde is. Kalshoven kwam met een mooi voorbeeld, wat ik gelijk heb doorgemaild aan een van onze medewerkers.

Wij zijn in gesprek met een vijftal scholen over het huisvesten van een jeugdservicepunt in een wijkcentrum in Alkmaar Noord. Wij als bibliotheek zijn bereid een stuk van de exploitatie op ons te nemen en ook de woningcorporatie is bereid om bij te dragen in de huisvestingskosten. Nu de scholen nog.

Als elke school nu eens doorrekent wat ze nu kwijt zijn aan de schoolmediatheek, aan de huisvesting ervan, aan de uren van een meester of juf die zich er ook mee bezig houdt, aan het collectiebudget. Als je dat allemaal bij elkaar optelt dan denk ik dat er een stevig bedrag bij de school vrij te spelen zou zijn. Wij als bibliotheek kunnen de scholen een actuele collectie leveren, geschoold personeel dat kinderen wegwijs kan maken in het zoeken op internet, in de bibliotheek en dat ze de juiste leesmaterialen aan te reiken. Als deze vijf scholen nu de handen in één slaan en samen ook een gedeelte van de exploitatie opbrengen hebben we echt meerwaarde.

Kinderen die meer gaan lezen, die beter leren lezen, die kritische consumenten op internet worden omdat ze in de bibliotheek leren hoe de informatie op internet te beoordelen op betrouwbaarheid. Ik denk dat veel scholen dit soort rekensommetjes niet maken, ik denk dat wij hen dat maar eens voor moeten rekenen ;-) Laten zien wat het in maatschappelijke effecten oplevert en wat in financiele zin. Dan is de bibliotheek in beide gevallen onbetaalbaar ;-)