To Russia with love.....

Afgelopen week was ik op uitnodiging voor een conferentie voor bibliothecarissen en museummedewerkers in Yekaterinaburg. Titel van de conferentie: New  Urban Histories: between the library, museum and the city. Bijdrage van drie Nederlanders: Bart Rutten van het Centraal Museum in Utrecht, Erik Boekesteijn van de Koninklijke Bibliotheek en ondergetekende.

Het is (bijna) altijd leerzaam om in bij collega's in de keuken te kijken, om hun verhalen te horen en van gedachten te wisselen over ons vak. Overal ter wereld vind je bevlogen medewerkers en directeuren die hun organisatie ten dienste stellen van de samenleving waarvoor ze werken. En in Rusland is dat niet anders. De reis en de conferentie waren echt een bijzondere ervaring!

Laat ik beginnen met te zeggen dat de ontvangst die we kregen van de organisatoren Anasstasia Smirnova en Alexander Sverdlov van SVESMI (een Russisch architectenpaar dat ook kantoor houdt in Rotterdam) buitengewoon hartelijk was. Er was gezorgd voor een prima hotelkamer in het Yeltsin centre, we werden gevoed en gelaafd met recepten door Naina Iosifovna Elstina (de weduwe van Yeltsin) in het toprestaurant Barboris. Natuurlijk met een glaasje wodka erbij....

Anasstasia en Alexander zijn betrokken bij de verbouwing van het Pushkin museum en centre of the arts in Moskou, en ze houden allebei zeer van bibliotheken. Ze willen graag dat Russische bibliotheken een extra zetje in de rug krijgen om te innoveren en bestaansrecht te blijven houden. Daarom organiseerden ze dit congres.

De volgende ochtend na het ontbijt werden we meegenomen voor een excursie door de stad, onder begeleiding van een gids van het museum. Yekaterinaburg is de vierde stad van Rusland, met ca. 1,5 miljoen inwoners. Het is bijna 300 jaar geleden gesticht, en kende tot de Tweede Wereldoorlog zo'n 500.000 inwoners. Door WO II werden veel industrieën uit het westen van Rusland van Yekaterinaburg verplaatst en groeide de stad. Het centrum kenmerkt zich door een aantal Russisch Orthodoxe kerken met de typerende gouden uienbollen bovenop, een flink aantal oude gebouwen uit de 18de en 19de eeuw die fraai zijn opgeknapt, flats van het constructivisme (beetje een sobere variant van De Stijl of Bauhaus) en zeer moderne skyscrapers met grote glazen gevels. En dat alles rondom het grote meer in de stad. Onze gids was duidelijk zeer gecharmeerd door het constructivisme, ik denk vooral door de filosofie erachter. Betaalbare en voor die tijd comfortabele woningen voor arbeiders, zeer passend in het socialistische ideaal.

Yeltsin centre

Daarna kregen we een rondleiding door het Yeltsin Museum, wat natuurlijk een vertelling liet zien van het levensverhaal van Yelstin. Maar dan wel in het historisch kader van zijn tijd. Met een animatiefilm over de geschiedenis van Rusland, waarin er naar mijn idee een redelijk genuanceerd beeld werd neergezet van bv de tsarentijd. Er werd gezegd hoe sommige tsaren probeerden om hervormingen door te voeren, maar dat het altijd bleef steken bij mooie woorden of bij tegenwerking van de adel of het leger. De pachters en boeren worden benoemd als degenen die lijden.

Yeltsin wordt behoorlijk verheerlijkt in het museum. Hij was de eerst vrij gekozen president van Rusland, en verhinderde een machtsgreep van de oude communisten nadat Gorbatsjov allerlei hervormingen had doorgevoerd om het Sovjetsysteem op de schop te nemen. Het verhaal van Yeltsin wordt in de tijd geplaatst door een beeld te schetsen van de Sovjetunie tijdens zijn leven aan de hand van beelden, films, foto's, posters etc. Naast de propagandaposters en films staan er dan ook wel berichten die precies het andere kant belichten. Dat zit dan overigens weer niet in de presentatie van het leven van Yeltsin zelf. Dus dat hij beticht werd van corruptie en het afbreken van de Sovjetunie vind je niet terug. Toch vond ik het verhaal dat in het museum wordt getoond genuanceerder dan ik had verwacht. Je hebt een beeld van Rusland, dat er behoorlijk gemanipuleerd wordt in de berichtgeving... en dat is ook vast wel zo... maar dat is bij ons ook zo. Wij krijgen ook gekleurde informatie voorgeschoteld en weten ook niet altijd het fijne van zaken (of willen het niet weten).

Tijdens het congres waren er verschillende presentaties. Erik Boekesteijn vertelde over hoe op verschillende plekken in de wereld bibliotheken oa via Design Thinking veel meer door met inwoners te praten hun dienstverlening in gezamenlijkheid met die inwoners aanpassen naar de noden van deze tijd. Bart Rutten van het Centraal Museum vertelde over hoe zij meer en meer een verbinding proberen te leggen tussen de stad en hun collectie. Dat ze zo hun waarde voor de stad willen vergroten door aansprekende en spraakmakende tentoonstelling te maken. Erg leuk en inspirerend vond ik ook het verhaal van Alexander Yuminov, directeur van het museum in Izhevsk. Hij vertelde hoe ze in hun museum inwoners vragen wat ze zich kunnen herinneren over de dorpen uit de omgeving die nu allemaal ontvolkt raken door de trek naar de stad. Dat ze op deze manier de geschiedenis levend houden en dat mensen zich meer betrokken voelen bij hun omgeving maar ook zeker bij het museum. Een nieuwe rol voor het museum, want het betekende ook dat mensen aan de hand van de verhalen van vroeger konden meedenken in wat er voor nu nodig is om een levendige gemeenschap te blijven. Echt een goed verhaal. Ik hield een verhaal over hoe je als bibliotheek een netwerk van kleine en grote vestigingen overeind kunt houden en hoe ze elkaar kunnen versterken in bereik, innovatiekracht en verbondenheid met de omgeving.

Het was een enerverende ervaring, voor een lezing van ca. een half uur ben je meer dan drie dagen weg. Je steekt er ook weer zoveel van op, dat het de tijdsbesteding meer dan waard was. Ik ging naar Rusland voor de liefde voor ons vak, ik nam een beeld van de liefde voor ons vak in Rusland mee terug.

We doen het anders

Wanneer ga je dingen anders doen? Wanneer durf je af te wijken van het gebaande pad? De managementliteratuur vertelt ons dat het goed is om te plannen, om begrotingen te maken, jaarplannen te maken. En dat is natuurlijk een waarheid als een koe. Dat is ook goed. Het helpt je te ordenen en realistische werkplannen voor jezelf en de organisatie op te stellen. We deden het jaren zo bij bibliotheek Kennemerwaard. Er was een jaarwerkplan van het managementteam, waarin we een vertaling maakten van de dingen die we op strategisch niveau wilden bereiken. Uitgewerkt in acties, verdeeld over de kwartalen, en wie er voor verantwoordelijk was. En dat deelden we met onze medewerkers. Ook zij maakten op hun beurt een werkplan, waarbij ze voor zichzelf doelen vaststelden, het benodigde aantal uren moesten aangeven, en ook wie of wat ze nodig hadden uit de organisatie om dit mogelijk te maken. Echt goed werken deden die plannen niet, de meesten voelden het als een verplichte exercitie.

Vorig jaar hebben we dit al een beetje losgelaten. Want we kregen er last van, zoals al gezegd. De speeddate bijeenkomsten die we organiseerden zodat iedereen zijn of haar plannen kon afstemmen leverden meer een verplicht nummer op dan dat we merkten dat medewerkers hun plannen in gezamenlijkheid gingen afstemmen. Het was meer het delen van de ideeën, en het elkaar op de hoogte stellen van wat je van plan was in kleiner verband. het leverde meestal niet heel veel energie op bij de betrokkenen. 

Vorig jaar deden we het al anders, we maakten we er een presentatie van. Elke medewerker waaraan we in het verleden vroegen een werkplan te maken, moest dit nog wel doen, maar er vooral een voordracht van maken. En er bij aangeven hoe dit plan bijdroeg aan de grotere doelen van bibliotheek Kennemerwaard. Een stap in de goede richting. Want er werd al veel met elkaar gesproken en gereflecteerd op elkaars plannen. Als jij dit gaat doen, kan ik jou daarmee helpen.... etc. Mooi. En toch.... wat we merken is dat in ons werken, in de manier waarop we werken, de kansen zich niet op papier laten vangen in werkplannen. Veel van onze medewerkers kunnen bij wijze van spreken halverwege het jaar hun werkplan opnieuw schrijven, want ingehaald door de praktijk. Er zijn kansen die uiteindelijk op niets uitgelopen zijn, en andere mogelijkheden doemen ineens op aan de horizon en blijken ineens uitvoerbaar.

Dus dit jaar hebben we het nog anders gedaan. Want waarom veel tijd besteden aan iets wat je niet echt verder helpt. Dit jaar hebben we gekozen voor een inspiratiesessie met twee externe deskundigen erbij. Erik Boekesteijn en Mari Nelissen. Op een inspirerende plek, midden in de bossen en de duinen, bj Dopersduin in Schoorl. Zij gaven allebei eerst een presentatie over wat zij als ontwikkelingen zien in ons vak. Erik liet beelden zien van bibliotheken in binnen- en buitenland, vertelde in grote lijnen over wat hij er inspirerend aan vond. Eén van de beste quotes uit zijn presentatie was wat mij betreft dat de bibliotheek revolutie is. Een mooie aanmoediging voor onze mensen om verder te denken dan de gebaande paden. Niet dat ze daar bij ons nou heel veel last van hebben ;-). De foto's en begeleidende woorden van Erik zetten ons al stevig in de 'nadenk- en wat gaan we ermee doen' stand.

Mari vertelde over de ervaringen en de zoektocht naar de kern van de bibliotheek in de Noord-Oost Brabantse bibliotheek (NOBB). Wat hem betreft moet de bibliotheek nieuwsgierigheid prikkelen en polarisatie tegen gaan. Bibliotheken gaan over emancipatie. Daarbij vindt hij vertrouwen in elkaar heel belangrijk, je moet binnen (en buiten) de bibliotheek elkaar helpen te ontwikkelen door het geven van kritische feedback. Bij NOBB is de inhoud belangrijk, lezen is belangrijk. Een mooie eye-opener in het verhaal van Mari vond ik dat je niet moet uitgaan van de verandering ("Niets blijft bij het oude") maar uit moet gaan van wat hetzelfde blijft. En dat is de menselijke geest. Een mens wordt gelukkig van kennis verwerven, om iets te doorgronden. Mensen worden blij van inspiratie. En professionals worden blij van erkenning. 

Dat het zo werkt bleek uit wat er vervolgens gebeurde in de drie werkgroepjes (ja toch weer ;-) waarbij ook Mari en Erik hun bijdrage leverden. We hadden onze medewerkers gevraagd om bij de verhalen van Erik en Mari op te schrijven welke woorden hen inspireren. Waarmee willen ze aan de slag, waarvan worden ze gelukkig als ze dat zouden kunnen realiseren. Waar willen ze het verschil maken. 

In de groepjes moest iedereen een korte pitch houden voor elkaar met wat hun had geraakt. En vervolgens met elkaar iets uitkiezen waarvoor we gezamenlijk willen gaan, en wat ook uitgewerkt gaat worden volgend jaar. Daar kwamen mooie projecten uit die vervolgens aan de gehele groep werden gepresenteerd. Vier mooie projecten waar we volgend jaar in ieder geval mee aan de slag gaan. De eerste is om op zoek te gaan naar mooie, hoopvolle verhalen als tegenstelling op de soms zwarte dreiging in de maatschappij. Verhalen gebruiken als bindend middel in de samenleving maar ook binnen onze eigen organisatie. Daarnaast willen we meer vragen stellen, kritische vragen waarmee we mensen aan het denken zetten, we willen meer programmeren met lokale samenwerkingspartners en zo ook de bibliotheek nog beter verankeren. Daarbij schiet dat onze marketing-medewerker graag te hulp door met behulp van de gegevens uit Mosaic te gebruiken om de programmering en de collectie in de vestigingen nog beter aan te scherpen. En als laatste gaat er gewerkt worden aan een kwaliteitsimpuls voor het jeugdbibliotheekwerk in de vestigingen. Een mooie oogst van de inspiratiedag.